Realizimi arbitrar i determinimit kozmogonik

 

(Botëkuptimet mbi determinimin kozmogonik në letërsinë antike greke)

Tragjedia është një ndër zhanret e gjinisë dramatike. Karakteristikat themelore të tragjedisë (antike) janë tragjikja si kategori e zhanrit dramatik, karakteret, – që duhet të jenë të klasës së lartë, zakonisht mbretër, princër etj., pastaj forma e shkrimit, që është në tri akte, me një prolog në fillim dhe një epilog në fund etj. Fjala tragjedi rrjedh nga fjala greke tragos që do të thotë cjap, pra këngë për cjapin dhe mbeti kështu nga shfaqjet që organizoheshin për nder të Dionisit, respektivisht kur thereshin cjapet për zotin e pëlleshmërisë te grekët e vjetër.

Edipi Mbret është njëra ndër tragjeditë më të njohura të Sofokliut. Kjo tragjedi është vepra në të cilën më së miri paraqitet determinimi kozmogonik i njeriut në raport me Zotin (në këtë rast hyjnitë, nga paralajmërimi, që në këtë rast vjen nga orakulli i Delfit). Kjo më së mirë është në kuptim të prezantimit, paraqitjes dhe shfaqjes.

Në këtë tragjedi, determinimi kozmogonik, pra, e përcakton fatin e Lait, mbretit të Tebës, të cilit i kishte parashikuar fatin një orakull (lloj parashikuesi i fatit të njerëzve) i Delfit, se do të vritej prej djalit që do ta lindte me të shoqen Jokastën. Ky determinim i fatit është absolut, dhe kurrsesi nuk mund t’i iket, edhe nëse përdoret çfarëdolloj forme. Edhe Lai, mbreti i Tebës, tenton t’i largohet këtij determinimi, duke e dërguar të birin e porsalindur në malin Kiteron, përmes një shërbëtori besnik që kishte.

Për Edipin, ky determinim është edhe fati tragjik, e që ai duhet doemos t’i nënshtrohet. Edipi, duke bërë fajin tragjik, vrasjen e të atit, martesën me të ëmën dhe lindjen e vajzave me të, si dhe verbërimin e vetes, fat ky që ia kishte parashikuar edhe Tiresia, realizon plotësisht parashikimin e orakullit të Delfit, pra fundin tragjik. Gjithashtu, ky shembull edhe paraqet determinimin kozmogonik në shkallën më të lartë (më të qartë).

Faji tragjik i Lait është se ky e largon nga shtëpia të birin, Edipin e sapolindur. Pastaj, shërbëtori tij besnik, që e tradhton mbretin Lai duke e zgjidhur dhe dorëzuar te një bari që ishte aty duke kullotur bagëtitë e mbretit të Korinthit, Polibit, pasi që e kishte lidhur për këmbësh me një litar për ta varur në një shelg që ishte aty afër. Gjithashtu, faji tragjik është edhe ikja e Edipit nga Korinthi, nga frika e vrasjes së të atit, Polibit (Polibi kishte birësuar Edipin, dhe ky i fundit e njihte për baba Polibin), dhe vrasja e të atit të vërtetë, Lait, pas një zënke me karrocierin e të atit dhe vetë të atin, pa e ditur se kush ishin ata.

Gjithë këto faje tragjike janë faje që thyejnë rregullat morale e absolute të hyjnive, të cilat detyrimisht çojnë në një fund tragjik.

Një veçori e Sofokliut në këtë tragjedi është edhe përdorimi i ironisë tragjike[1], figurë kjo që Sofokliu e preferonte mjaft shumë.

Edhe pse Lai tenton të çlirohet nga këto rregulla, duke larguar të birin, ai nuk arrin të ndryshojë trininë e determinimit kozmogonik, nëpër të cilët domosdo kalon secili, edhe Lai pra. Gjithashtu, edhe Edipi tenton të çlirohet (ta ndryshojë) fatin tragjik (rregullat absolute), duke ikur nga Korinthi pasi dëgjoi parashikimin e orakullit të Delfit se do të vriste të atin dhe do të martohej me të ëmën. Por ai, duke menduar se po i ikte parashikimit (determinimit të fatit), realizon plotësisht parashikimin (fatin e tij tragjik), duke bërë fajin e tij tragjik, për ta realizuar përfundimisht me një fund tragjik.

Duke dashur të çlirohet nga fati tragjik (determinimi kozmogonik) Lai dhe Edipi shkaktojnë konfliktin tragjik, pra zgjidhjen tragjike. Zgjidhja tragjike është fundi tragjik.

Kjo tragjedi është orientuar më shumë nga determinimi kozmogonik, pra raporti Hyjni-Shoqëri-Njeri.

Botëkuptimi tragjik i Lait ose Edipit është mendësia (vetëdija) e njeriut mbi ekzistencën e determinuar. Kjo mendësi te Lai, në njëfarë forme, paraqitet në rastin kur Lai ia jep Edipin shërbëtorit për ta dërguar në malin Kiteron. Në këtë rast Lai tenton t’i shmanget determinimit të fatit të tij. Edhe Edipi tenton po ashtu t’i shmanget fatit të tij me ikjen nga Korinthi. Por, në realitet asnjëri prej tyre nuk janë të vetëdijshëm për përcaktimin arbitrar të fatit të tyre, respektivisht “ndoshta” fundit të tyre tragjik.

Përfundimisht, as Lai e as Edipi nuk arrijnë t’i ikin fatit të tyre. Kjo do të thotë se botëkuptimi tragjik në këtë tragjedi është shumë pak prezent, ose fare, sepse edhe pse Lai mendon se shpëtoi nga i biri, ai prapë vritet prej tij, por pa e ditur se është vrarë nga i biri dhe, edhe pse Edipi mendon se i ka ikur fatit të parashikuar, ai prapëseprapë vret të atin dhe martohet me të ëmën, por edhe ky pa e ditur se është duke realizuar parashikimin e fatit të tij.

Kjo mosdije e fatit ose ky botëkuptim tragjik në këtë tragjedi është paraqitur mbi bazë të besimit politeist të grekëve të kohës kur është shkruar vepra-tragjedia. Ndoshta kjo edhe e ka dobësuar paksa vlerën estetike të veprës, në kuptim të zhvillimit të projektimit të botëkuptimit krijues letrar.

Sipas kësaj, njeriu, në rastin tonë Edipi dhe Lai, nuk është në dijeni fare se po e realizon parashikimin e fatit “ndoshta” tragjik. Ndërsa, sipas botëkuptimit islam, kjo njihet si Kader. Edhe pse ata të dy mendojnë se janë duke i ikur fatit tragjik, përcaktimit hyjnor të fatit- Kaderit, ata në fakt nuk i ikin por e realizojnë plotësisht atë.

Shtesë:

 

Në këtë tragjedi është paraqitur paksa i ekzagjeruar determinimi kozmogonik. Nëse do të hulumtonim në veprat tjera të asaj kohe, në disa prej tyre do të mund të gjenim edhe, jo vetëm tentimin e ikjes sikur te kjo tragjedi, por edhe realizimin e ikjes po nga determinimi kozmogonik. Me një fjalë, njeriu ta mund fatin e tij, përcaktimin e tij. Pra, shkurt, ta mund përcaktimin apo, sipas tyre, edhe vetë Zotin! Shembull mund ta marrim tragjedinë “Prometheu i mbërthyer”, të Eskilit, tragjedi kjo ku hyji nuk respekton kodin e hyjnive, dhe vendos e u ndihmon njerëzve, duke ua dhuruar zjarrin. Nga ky çast njerëzit arrijnë të fitojnë zjarrin, dhe ta thyejnë determinimin hyjnor, pra vendimin e hyjit të hyjve, Zeusit, që njeriu të mos ketë zjarrin. Gjithashtu, edhe Aristofani e paraqet realizimin e ikjes nga determinomi kozmogonik. Në komedinë e tij “Bretkosat”, në pjesën e konfliktit mes Euripidit dhe Eskilit, Aristofani shpeshherë e paraqet Euripidin si mohues të hyjnive. Në këtë kuptim mund të mendojmë (ta konsiderojmë), edhe si ikje të determinimit kozmogonik nga ana e Euripidit (këtu është fjala në jetën reale), i cili edhe tallet me hyjnitë, respektivisht zotat e grekëve të vjetër.

Ka studiues që mendojnë se Sofokliu ishte një lloj shkrimtari oborrtar, i përkëdhelur nga pushteti i asaj kohe dhe, kur populli nuk po u bindej urdhrave të senatit/pushtetit, si për të krijuar një analogji, ai e shkruan veprën “Edipi mbret”, në të cilën ide themelore vë nënshtrimin e njeriut ndaj ligjeve të Hyjit, e, respektivisht edhe shtetit.

Ndërsa, në jetën tonë reale, pyetjes së madhe se a jemi të lirë të veprojmë apo jemi të determinuar tërësisht nga Zoti (sipas grekëve të vjetër nga zotat), shumë teori filozofike e religjioze i dhanë përgjigje, secila sipas botëkuptimit të saj, pra duke u bazuar mbi konvencat që kanë.

Mendojmë se njeriu është pjesërisht i lirë. Është i lirë të veprojë punë të ndryshme, por nuk është i lirë të determinojë brenda vetë qenies fizike. Mbi këtë bazë njeriu mbetet qenie e lirë, duke qenë njëkohësisht edhe e determinuar nga ligjet universale të jetës (respektivisht Zotit), me thyerjen e të cilave do të rezultonte ndëshkimi hyjnor, prishjen e ekuilibrit absolut.

Ekzistojnë edhe mendime tjera se njeriu është i determinuar tërësisht nga Zoti, mendime këto që janë dhënë kohë më parë, dhe që pasohen edhe sot e kësaj dite nga një numër mjaft i madh njerëzish. Këtij mendimi i takoi edhe autori i tragjedisë Edipi mbret, Sofokliu.

Por, nëse njeriu do të ishte i determinuar tërësisht, pse atëherë ai do të ishte fajtori për veprat e tij, dhe për përcaktimin e fatit të tij?

Prandaj, është shumë më afër mendsh dhe më e logjikshme që njeriu të shihet si qenie fati i të cilit nuk është tërësisht i përcaktuar, por jo edhe tërësisht i lirë.

Nga kjo tragjedi ne mund të marrim mësimin se njeriu nuk është përcaktues i fatit të tij, por fatin e tij të pandryshuar e determinon Zoti (sipas grekëve të vjetër zotat).

Pra njeriu, sipas kësaj tragjedie, duhet që detyrimisht  t’i respektojë rregullat absolute sipas të cilave, deshe apo nuk deshe, fati yt është i pandryshuar dhe duhet realizuar detyrimisht. E, nëse njeriu nuk do të vepronte kështu, atëherë ai do të ishte vetë shkaktari i fundit të tij tragjik (shkatërrimit të jetës së tij), i përcaktuar të jetë ashtu.

Realizimi arbitrar i ndëshkimit si pasojë e thyerjes së rregullave morale – etike

(Arbitrariteti i fatkeqësisë për mizorinë – mizorët)

Tragjedia Hamleti është njëra ndër tragjeditë më të njohura të Uilliam Shekspirit, që besohet të jetë shkruar rreth viteve 1601 – 1602.[2]

Tragjikja si kategori e zhanrit dramatik në këtë tragjedi realizohet në spektrin e determinimit moral (dhe jo si te Edipi mbret në spektrin e determinizmit kozmogonik), në prizmin e përcaktimit të fatit të njeriut të vendosur (përcaktuar) nga rregullat morale shoqërore. Pra, fati i jetës së një njeriu këtu varet nga determinimi që e vendosin rregullat morale. Pra, në vështrim të tërësishëm fillimisht është Shoqëria, pastaj vjen Individi.

Në këtë tragjedi determinimi moral, norma morale që s’guxon assesi të shkelet, e përcakton fatin e njeriut (Hamletit, Klaudit, Polonit, Leartit, Gertrudes, Ofelisë dhe gjithë të tjerëve), dhe të shoqërisë në përgjithësi, dhe kjo realizohet nga instancat e rregullave morale. Pra, njeriu (shoqëria) nuk është e vetëdijshme ose, thënë më saktë, nuk mund ta përcaktojë fatin e vet, por atë fat (jetën), atij (asaj) ia përcaktojnë (vendosin) rregullat absolute morale.

Prandaj, nëse individi do që të ketë jetë të lumtur, dhe të jetojë në harmoni të plotë në këtë jetë, ai duhet doemos t’i respektojë ato rregulla.

Në rastin tonë, Klaudi – vëllai i mbretit Hamlet, vret këtë të fundit derisa flinte, pra në gjumë, dhe këtë e bën për t’ia rrëmbyer postin, dhe të martohet me të shoqen e mbretit, Gertrudën. Në këtë rast, duke thyer rregullat morale, duke bërë vëllavrasjen, Klaudi bën fajin e tij tragjik, i cili faj pastaj ia përcakton fatin e tij tragjik, për ta dërguar detyrimisht drejt fundit të tij tragjik. Edhe nëse do, Klaudi nuk ka fat tjetër.

Për dallim prej Klaudit, Hamleti, duke u informuar për vrasjen e të atit nga i ungji dhe në tradhti, betohet të hakmerret, sepse këtë ia kërkonte edhe nderi, edhe zakoni, edhe ligji i shtetit, edhe ligji natyral njerëzor, por edhe ndërgjegjja, e mbi të gjitha ia kërkojnë rregullat morale.

Kështu, pasi kupton të vërtetën, Hamleti, duke luajtur të marrin dhe duke vepruar me shumë mend dhe strategji, arrin ta realizojë betimin e tij, pra vrasjen e ungjit.

Faji tragjik i Hamletit është marrosja e tij dhe ndryshimet e menjëhershme, të cilat ndryshime edhe rezultuan me shkatërrimin e jetës së Ofelisë, të dashurës së Hamletit. Ky faj i tij është përcaktues i fatit tragjik të Ofelisë, e cila përfundon tragjikisht, e dërrmuar dhe e shkatërruar nga vuajtjet dhe torturat që i janë vënë përpara.

Gjithashtu, për Hamletin faji tragjik është edhe vrasja e Polonit, vrasje kjo që do të çonte në vrasjen e Hamletit nga Learti, në shenjë hakmarrje për vrasjen e të atit. Kjo ndodh pasi Learti nxitet nga Klaudi, për të cilin Learti fillimisht kishte menduar se është dorasi. Këto faje të Hamletit e dërgojnë Hamletin drejt fatit të tij tragjik, dhe kështu edhe deri në fundin e tij tragjik.

Kjo trini që e shpreh determinimin moral të fatit të njeriut është edhe vetë fati i individit, nëpër të cilin fat ai duhet të kalojë doemos.

Që të gjithë, edhe Klaudi, edhe Hamleti, edhe Ofelia, edhe Gertruda, edhe Learti tentojnë të çlirohen nga fati i tyre i determinuar (edhe tani) arbitrarisht nga rregullat morale: kush vret, vritet.

Klaudi duke vrarë të vëllanë, dhe pas vrasjes duke ia marrë fronin të nipit Hamletit; Gertruda duke u martuar me kunatin pas vrasjes së të shoqit; Hamleti duke aktruar si i marrë dhe duke u hakmarrë; Ofelia e dyshuar dhe duke vrarë veten; Learti duke u hakmarrë pa qenë i bindur (duke qenë i mashtruar) etj., përgjithësisht janë raste që dëshmojnë se jeta e tyre ka qenë e determinuar nga rregullat morale, dhe në formë arbitrare.

Karakteri i Hamletit

Realisht karakteri i Hamletit nuk është edhe aq i lehtë të analizohet, qoftë edhe vetëm mbi bazën e veprimit të tij. Dilemat që nxjerrim nga karakteri i tij janë sa të njëkuptimshme aq edhe universale. Prandaj, duke e gjykuar Hamletin si një të shkolluar që ka lexuar mjaft shumë, si një të marrë që vepron kryekëput si i tillë, si një dinak, si një profesionit që di të luajë me armiqtë e tij, si një trashëgimtar mbretëror, gjë kjo që ia kërkonte të vinte rregullin në vend pasi që ishte shthurur, etj., është jo edhe e thjeshtë të përcaktohesh për karakterin e tij, që vepron duke u bërë shkak për fatin e tij tragjik. Konflikti tragjik në këtë tragjedi është tentativë e çlirimit nga determinimi i fatit tragjik, që rezulton nga faji tragjik që bëjnë secili nga karakteret, për t’ua dhënë në fund edhe fundin e tyre tragjik. Konflikti tragjik i Hamletit është hakmarrja dhe vrasja e Polonit, gjë kjo që edhe rezulton në zgjidhjen tragjike.

Botëkuptimi tragjik te Klaudi është kur ky e kupton se Hamleti është duke dyshuar tek ai, ose edhe kur ky vetë është i vetëdijshëm për fajin tragjik që ka bërë, sido që dëshirojmë ta marrim formën e interpretimit. Edhe pse në vepër nuk paraqitet si njohje e fatit të determinuar tragjik nga Klaudi dhe Hamleti, ky i fundit, me vrasjen e të ungjit, duke qenë ai fytyrëmarrë para populli, dhe me paraqitjen para rrezikut që i kanosej nga Learti, duket krejt sikur e pranon atë fat, pra fatin tragjik, të cilin fat e njihte edhe më parë.

Te Klaudi dallon më shumë kjo që thamë më sipër. Por, te Hamleti është paksa e vështirë ta përcaktojmë botëkuptimin tragjik (mendësinë e tij për determinimin e fatit të tij tragjik). Hamleti herë-herë e pranon fatin e tij tragjik pa e kundërshtuar (duke iu dorëzuar Leartit për vrasjen që kishte bërë), sepse me këtë pranim ai arrinte të realizonte betimin e tij, të vendosë në vend rregullin, të largojë tradhtarët, të mbrojë nderin e tij, etj. Por, e veçanta e Hamletit si karakter dhe “Hamletit” si vepër është se Hamleti fatin tragjik e bën duke e vonuar hakmarrjen, por edhe (herë-herë) duke mos e pranuar fatin e tij tragjik të determinuar nga rregullat morale. Kjo tentativë e vonimit dhe mospranimit të fatit tragjik bëhet në mënyrë që Hamleti para popullit të dalë si hero dhe jo si vrasës.

Përfundimisht, mund të themi se tragjedia Hamleti është ndër tragjeditë më të realizuara të Shekspirit, tragjedi kjo ku janë gërshetuar mjaft shumë tema, e ndër të tjera edhe kjo e përcaktimit të fatit të njeriut nga rregullat morale. Gjithashtu, ky shembull dhe të tjerë të ngjashëm mund të jenë fakt e dëshmi se letërsia ka marrë shumë nga etika, e cila edhe ashtu burimin e ka nga historitë profetike, pra, aq shumë ka marrë sa në fakt as ajo nuk e di saktësisht se sa.

[1] Kur Jokasta mundohet ta qetësojë Edipin se orakujt kishin gabuar dhe nuk e kishin vërtetuar parashikimin, dhe prandaj nuk duhej të tronditej, kemi realizimin e figures së ironies tragjike. Sepse, pikërisht fjalët e Jokastës, veçmas fjalët “tri rrugë qerresh” e turbullojnë Edipin, sepse në vendin ku i kishte bërë vrasjet vërtet bashkoheshin tri rrugë qerresh.

[2] “Hamleti”, Uilliam Shekspiri, Argeta – LMG, 2001, Tiranë, f. 19